در دهه ۱۳۹۰ الگویی از فیلم‌ها با برچسب پرطمطراق سینمای اجتماعی در سینمای ایران تکثیر شد که غالبا در این خطوط مضمونی، روایی و فرمی با هم اشتراک داشتند: تباهی و نکبت بی‌پایان، جبرگرایی هستی شناختی، نسبی‌گرایی اخلاقی، بدبینی به سرشت انسان ایرانی، غیاب نهاد دولت یا عملکرد مخلّ و مخرب آن، شمایل نگاری بصری موقعیت‌های ویرانه، کثیف و فرسوده و نهایتا ترسیم وضعیت انسداد و فروبستگی که خود را در پایان‌بندی‌های تلخ و تاریک یا معلّق و پادرهوا ظاهر می‌سازد.

اما به نظر می‌رسد با فیلم‌هایی مثل بی‌بدن (۱۴۰۲) و ناتوردشت (۱۴۰۳)، افق شکل‌گیری الگوی جدیدی از سینمای اجتماعی پدیدار شده است. ظهور عاملیت انسان، حضور عناصر خیر و شر در عین التفات به پیچیدگی‌‌ وضعیت‌های اجتماعی و اخلاقی، توجه به امکان‌ها و پتانسیل‌های نهادی و مدنی موجود ایران و پایان‌بندی‌های گشایش‌گر و رو به جلو از جمله ویژگی‌های این الگوست. آنچه این دو فیلم را برای من مهم‌تر و معنادارتر می‌کند این است که برای رهایی از “سیاه نمایی” متعارف سینمای اجتماعی این سال‌ها به وادی “سفیدنمایی” نغلتیده اند.

البته که هر سینمای بزرگ و کاملی به فیلم‌های شیرین و “حال خوب کن” نیاز دارد، اما از این گزاره نباید نفی مطلق تصویر کردن تباهی‌ها و سیاهی‌ها در سینما را نتیجه گرفت. برجستگی “بی‌بدن” و “ناتوردشت” این است که در نسبت با شرایط ملتهب سال‌های اخیر ایران به سراغ سوژه‌هایی رفته‌اند که طبعا تلخ و ناراحت کننده هستند. هنر آنها این است که به سیاهی و پلشتی چشم دوخته‌اند اما آن را در آغوش نگرفته‌اند.

همچون برخی موارد دیگر خود چنان با پلشتی نزدیک و یگانه نشده‌اند که در پایان خوب و بد و زشت و زیبا معنای خود را از دست بدهد و طبعا جز جبر و فروبستگی چیزی باقی نماند. (خطر اسپویل:) در ناتور دشت احمد پیران سیاهی را در لایه‌های زیرین ضمیر خود، همچنان که در ژرفای قنات زیر خانه‌اش، ملاقات می‌کند. اما او این عاملیت و مردانگی را دارد که به جنگ آن برود و هرچند خسته و مصیبت‌زده و سر و روی آلوده، از آن چاه بیرون بیاید و رستگار شود. این همان چیزی است که وضعیت ما امروز می‌طلبد و سینما می‌تواند بخشی از فرآیند گشایش و حرکت به سوی این مسیر باشد.