یادداشت به قلم دکتر آرین طاهری

گفتمان ملی‌گرایی سکولار و باستان‌گرای پهلوی، در بستر زمانه‌ای پا گرفت که ملی‌گرایی عربی که مایه‌های جهان‌وطنی چپ‌گرایانه جدی در خود داشت، تقریبا تمام غرب آسیا و شمال آفریقا را به تدریج فراگرفته بود. به همین مناسبت، به شدت ایدئولوژیک و کارکردگرایانه بنا شد و همزمان که مصارف داخلی هم داشت، اما بیشتر واکنشی بود به تحولات سیاسی-فرهنگی در بین کشورهای مسلمان عربی و فاصله‌گذاری با آن‌ها. در بوحبوحه رقابت‌های رو به تزاید کمونیسم با لیبرالیسم غربی پس از پایان جنگ دوم جهانی، ملی‌گرایی عربی عملا با تضعیف منافع غرب و مقاومت در برابر صه.یون.یسم تازه به دولت رسیده به انحای مختلف، با جریان چپ جهانی، هم‌گرایی پیدا کرد؛ به‌ویژه که این جریان مقاومتی، بیش از آنکه بر همبستگی دینی تاکید داشته باشد بر پایه اشتراک قومی و زبانی عربی بنا شده بود. ملی‌گرایی سکولار در ترکیه و ایران، که کم و بیش همزمان با هم در حال رشد بودند، عملا در جریان جهانی مقابل (لیبرال سرمایه‌داری) تعریف و از آن سو حمایت‌هایی دریافت می‌کردند.در ۱۴۰۴، که بیش از ۸۰ سال از آن دوران می‌گذرد، برای بسیاری از نسل جوان ما، عصر حکومت پهلوی و تحولات سیاسی معاصر آن در منطقه و جهان چندان شناخته شده نیست. اما اصل پایداری فرهنگ، میراث ملی‌گرایی ایدئولوژیک و سکولار پهلوی را برای جوانان امروز به یادگار گذاشته و بازوهای رسانه‌ای استعمار فرانو، آن را به خوش آب و رنگ‌ترین اشکال ممکن برای این نسل بسته‌بندی می‌کند.بنظرم واقعیت این است که آن ملی‌گرایی ایدئولوژیک عصر پهلوی، در زمانه خود کارکردهایی برای اهداف اصلاحی حکومت وقت، کشور و همچنین بلوک استعماری غرب داشت. شخصا به دلیل دستاوردهای جانبی‌اش از قبیل جلب توجه داخلی و خارجی به دیرینگی و عمق فرهنگی و تاریخی ایران و رشد و بومی شدن تدریجی زمینه‌های علمی نظیر باستان‌شناسی و آشنایی با زبان‌های کهن ایرانی و انیرانی در کشور، این گفتمان را دارای وجوه مثبت و سازنده می‌دانم. اما این گفتمان همزمان به دلیل ایجاد نوعی اعوجاج، ازخودبیگانگی و خواب‌نمایی در درک از هویت ملی که دقیقا مطلوب نظام جهانی سلطه و استعمارگران غربی در آن دوران بود، ضرورتا نیازمند بازخوانی نقادانه و شالوده‌شکنانه است.میراث ملی‌گرایی ایدئولوژیک و سکولار پهلوی، امروز دیگر کارکرد تاریخی گذشته‌اش را ندارد و صرفا ابزاری است در دست رسانه‌های جریان استعمار فرانو برای تامین مطامع نظام سلطه در قبال ملت و کشور ایران. این گفتمان برای این پرسش که چطور می‌خواهد با مفاخر بلندپایه علمی، ادبی، فلسفی و هنری ایران‌زمین مواجه شود که فرهنگ و بینش اسلامی در تار و پود دستاوردهای عظیم‌شان در هم تنیده شده است، پاسخی ندارد. فهم فارابی، ابن‌سینا، فردوسی، سنایی، مولوی، سعدی، حافظ و بسیاری از مواریث آیینی، فرهنگی و معنوی میان‌نسلی این سرزمین، در انقطاع از فرهنگ و هویت دینی-اسلامی ناممکن است و این حقیقتی است که تا نسل جوان ایران، این آثار را مستقیما و بی‌واسطه نخوانند، آن را در نمی‌یابند. جریان رسانه‌ای استعمار فرانو، از همین غفلت تاریخی ما برای آشنا کردن نسل جوان با قله‌های فرهنگ و ادبیات و تاریخ ایران نهایت استفاده را می‌کند و پوستین پوسیده و از سکه افتاده ملی‌گرایی سکولار را مثل ردایی شاهانه در نظر نسل جوان جلوه می‌دهد.به‌رغم دست و پا زدن‌های رسانه‌های استعماری، تصویری که از ملی‌گرایی ریشه‌دار و اصیل ایرانی-شیعی در جریان برپایی آیین عزاداری شب عاشورای حسینی در حسینیه امام خمینی (ره) عالم‌گیر شد، یک چرخش گفتمانی در شرایط اضطرار جنگی نبود. کافی است سخنان رهبر انقلاب درباره هویت ملی و مفاخر فرهنگی ایران مروری گذرا شود تا روشن شود که مفهوم «وطن ریشه‌دار در عمق باورهای دینی»، در طول دهه‌های گذشته، به دفعات تبیین شده است و آن شب مجالی برای تبلور عینی یافت. اصیل‌ترین و واقع‌گراترین گفتمان ملی‌گرایی ایرانی در تاریخ معاصر همین است که در آن شب شمه‌ای شکوهمند از آن را دیدیم. حالا ما اهالی فرهنگ و هنر و آموزش و پرورش و همچنین سیاستگذاران این حوزه‌های حیاتی در کشور لازم است به این پرسش پاسخ دهیم که برای ترویج و گسترش این فهم ریشه‌دار و اصیل از هویت ملی، که شاید برای اولین بار در طول تاریخ فرصت تقویت استحکامات آن در شاکله شناختی و معرفتی عموم مردم در ایران پساانقلاب اسلامی فراهم شده است، چندسال باید برنامه‌ریزی و کار کنیم تا کم‌کاری‌های نیم‌قرن گذشته در برابر بازوهای رسانه‌ای استعمار فرانو را جبران کنیم.
پ.ن: کاش آن شب، در دل آن معرکه تاریخی، جا برای همه ما بود.