ذهنیت استعمارزده: از سوژه منفعل تا ابژه مفعول

ذهنیت استعمارزده، یکی از مهمترین اسباب فلاکت جوامع به‌اصطلاح درحال توسعه! است. سالها پیش در مصاحبه با حمزه غالبی این موضوع را تحلیل کردم. استعمارزدگی و مصرف‌زدگی دو بال توسعه‌نیافتگی و عقب‌ماندگی‌اند و از قضا سوژه استعمارزده، همان سوژه مصرف و مخرب بنیه تولید ملی و مستقل جوامع است.
سوژه مصرف سوژه منفعل است. سوژه کنترل‌پذیر و رام و سربه‌راه.
انفعال ساختاری نمی‌گذارد بفهمیم، نیروی استعماری، نه فقط آبرو و استقلال و شرافت ملی و انسانی و کیان فرهنگی، که منافع و منابع مادی ملت‌ها را نیز تاراج می‌کند.

اخیرا و بعد از جریانات عراق، لیبی، سودان، غزه، سوریه و بعد از حمله مستقیم به ایران و ماجرای ونزوئلا، دیگر نمی‌توان گفت سوژه استعمارزده، “نمی‌فهمد” که خر داغ می‌کنند.
در دوران ترامپ-نتانیاهو استکبار بی‌نقاب به میدان آمده و علنا تجاوز و سپس سلاخی می‌کند.
پس ذهنیت استعمارزده به یک دوراهی رسیده است. یا خرق حجاب استعمارزدگی یا تبدیل شدن به ابژه تجاوز و تن دادن به این موقعیت.

این دوراهی بزرگ، پیش روی بخشی از جامعه روشنفکری و طبقه متوسط مصرف‌زده ایرانی است.

امثال شریفی زارچی ها و صادق الحسینی ها نشان دادند که مسیر دوم را برگزیده‌اند. البته کل آپاراتوس فرهنگی تبلیغی غرب، پیش از این زمینه‌ساز این گزینش بوده است.

اینها دیگر “سوژه منفعل” نیستند. سوژه‌ای که می‌پندارد می‌توان از مسیر گفتگو با غرب و بر روی میز نهادن همه داشته‌ها، توسعه‌ای برای کشور دست‌وپا کرد. هرکس دیگر بعد از ماجرای جنگ ۱۲ روزه و قبل از آن اوضاع سوریه و سودان و لیبی و فلسطین و بعد از آن وضع امروز ونزوئلا، اندک فهمی داشته باشد حساب کار دستش می‌آید و می‌فهمد که نقل این حرفها نیست.

پس این ذهنیت استعمارزده، دیگر نه سوژه منفعل خوش‌باور، که ابژه مفعولی است که می‌داند در آستانه تجاوز است، وانگهی بدان مشتاق است.

این سوژه استعمارزده جدید، از تجاوز بیگانه، بلکه حتی از تصور و آرزوی تجاوز بیگانه، کسب لذت می‌کند.

خوشحالی زارچی ها و الحسینی ها از سقوط مادورو و اشغال ونزوئلا، نوعی حس همذات‌پنداری غریزی با قربانی تجاوز امریکا و لذت از احساس این تجاوز و امید و آرزوی دریافت قریب الوقوع تجربه این مفعول‌شدگی در ایران است!

انسان ایرانی اما، نه‌تنها تن به این تجاوز نمی‌دهد، بلکه اساسا آخرین و محکم‌ترین سدی است که فرهنگ بشری و تاریخ انسانی، رویاروی خیم و خوی استعمار تدارک دیده است.
فرهنگ ایرانی اولا و بالذات فرهنگ حماسی است. در این فرهنگ حماسی انسان ایرانی، بیگانه‌ستیز نیست، اما تن به کام بیگانه نیز نمی‌سپارد.
نمود تعامل ایرانی بعنوان نمود “امر میانه و میانجی” یا “امت وسط”، آن است که بزرگ‌قهرمانان حماسه ملی همواره نتیجه آمیزش بزرگان ایران با شرق و غرب‌اند. اما به یاد داشته باشیم در این آمیزش همواره ایرانی از شرق و غرب زن می‌ستاند و با او می‌آمیزد و مطابق متن حماسه ملی، هیچگاه در این رابطه طرف ایرانی زیردست نیست!