رو به سوی یک «آینده با جنگ»

🖋امیر راقب

اقدام ترامپ مبنی بر اعلام آتش‌بس یک‌طرفه نشان داد که برنامه آمریکا در کوتاه مدت، نه توافق با ایران است، نه پایان دادن به جنگ، نه جنگیدن! قید کوتاه‌مدت را هم نمی‌توان با اطمینان بالایی به‌کار برد. چه‌بسا این همان «پایانی» باشد که تیم ترامپ بر سر آن به جمع‌بندی رسیده است.

این وضعیت دست‌کم به لحاظ اجتماعی، پیچیده‌ترین وضعیت برای ایران است و چون سیاستگذاری در این موضوع، با سه ضلعی خیابان-میدان-دیپلماسی، عملاً جنبه‌ی «اجتماعی» یافته است (ضمن اینکه فشار اجتماعی توقف جنگ، هم در بازارها و هم نزد مردم مضطرب وجود دارد) لذا دور از انتظار نیست که این ابهام، به سیاستگذاری هم منتقل شود و تصمیم‌گیری در این زمینه را مختل کند.

تا جاییکه به ایران بازمی‌گردد نیز تصمیم ترامپ نشان می‌دهد که مسئولان ما هرچند توانسته‌اند به خوبی از زیر بار عملیات روانی دشمن برای تحمیل آنچه در میدان به دست نیامده، در پای میز مذاکره، خارج شوند، اما ابزار لازم برای تحمیل «تعیین تکلیف بلندمدت» این جنگ به طرف مقابل را نیز ندارند. اهرم آبراه هرمز در دست ایران هرچند در کوتاه‌مدت باید می‌توانست/بتواند مسأله را به «نقطه‌ی تعیین تکلیف» برساند، اما با «بازی محاصره»، آمریکا توانست از شکست در این پرونده، دست‌کم به لحاظ حیثیتی خارج شود و فشار فوری «ضرورت اقدام تمام‌کننده» را از روی دوش خود بردارد.

بر این اساس، به نظر می‌رسد در جانب نظام سیاسی و سیاستگذاری در ایران، کشور باید با فرض تداوم این وضعیت در موضوع جنگ، تصمیمات پیشِ‌رو در این زمینه را از حیث سیاستگذاری، به دو بخش تفکیک کند:
۱. تصمیمات فنی(که نیازمند اجماع‌سازی با مردم نیست) نظیر ایجاد کانال‌های مذاکراتی دیپلماتیک و اقتصادی با طرف‌های بیرون از این وضعیت (چین، روسیه، هند). برای باز کردن یک چشم‌انداز «بدون توافق با آمریکا» رو به آینده اقتصادی ایران.
۲. تصمیمات سیاسی (نظیر پاسخ به آتش‌بس ترامپ و مسأله آبراه هرمز و محاصره دریایی) که خواست مردم، یک سوی هرگونه تصمیم‌گیری درباره آن است.
فضای اجتماعی و محیط سیاستگذاری در ایران باید به نحوی پیش برود که آینده اقتصادی جامعه ایران، نه‌تنها مستقیما از تصمیمات سیاسی مرتبط با جنگ‌، متأثر نباشد، بلکه تداوم جنگ، اهرمی برای ساختن یک «آینده با جنگ» در ایران پسا ۱۴۰۵ بشود. در این فضای جدید، مردم باید شاهد انبوهی دستورکار با «طرف‌های دیگر» باشند و قاب دیپلماسی ما باید به «دیپلماسی غیر آمریکایی» تغییر شکل پیدا کند. «سیاستگذاری زیر سایه محدودیت‌های ناشی از جنگ»، باید به «سیاست‌گذاری در عصر پیروزی» تغییر یابد و سیاست‌های اجتماعی (نظیر محدودیت های اینترنت، فعالیت‌های آموزشی و…) نیز رفته رفته باید از «تعلیق» خارج شده و آرایش بلندمدت به خود بگیرد.

به لحاظ سیاسی نیز تجربه اخیر (دوران آتش‌بس) نشان داد که امکان یک «توافق جامع» با هیأت حاکمه آمریکا وجود ندارد و دستورالعمل مذاکراتی ایران با آمریکا باید یک دستورالعمل محدود و ناظر به «حدود پایان درگیری» باشد. مشحصا نمی‌توان انتظار توافق بر سر ۱۰ بند را داشت و متقابلاً طرف مقابل نیز نباید انتظار «تعیین دستورکار» را داشته باشد. در اینباره به نظر می‌رسد ایران باید با خارج کردن موضوع هسته‌ای و منطقه‌ای (نبرد با اسرائیل) از دستور مذاکرات، تمرکز سیاسی و عملیاتی خود را بر تثبیت مسأله آبراه هرمز به عنوان اهرم و نقطه‌ی کانونی ساختن «ایران پسا ۱۴۰۵» قرار دهد. چنانچه گفته شد، بخش مهمی از این «برنامه تثبیت» باید در کانال «دیپلماسی غیر آمریکایی» پیش برود، اما تا آنجا که به جنگ با آمریکا مربوط میشود هم ایران باید با با بی‌اعتنایی به آتش‌بس، با یک «اقدام متوازن» در قبال توقیف کشتی ایرانی و محاصره آبی موجود، اولا نشان دهد که اراده تحمیل مدیریت خود در آبهای فراساحلی‌اش را دارد و ثانیا با اهرم‌سازی، امکان تثبیت مدیریت خود بر آبراه در هرمز در یک فرآیند سیاسی را باز کند. فرایندی که خروجی آن احتمالا امکان مدیریت ایران بر هرمز در ازای امکان مدیریت آمریکا بر منابع انرژی وابسته به خود در منطقه خواهد بود.

اقدام متوازن ایران می‌تواند ضربه به زنجیره تامین انرژی وابسته به آمریکا در کشورهای منطقه، یا هدف قرار دادن زنجیره تأمین امنیتِ این هم‌پیمانی باشد. اقدامی که همین حالا باید در دستورکار قرار گیرد‌.