🖋 امیر راقب

در روزهای اخیر و با عبور جنگ تحمیلی سوم از نقطه‌ی اوج خود و تثبیت نسبی وضعیت سیاسی و اجتماعی کشور، سخن از چگونگی تثبیتِ ظرفیت مردمیِ فعال‌شده در قالب اجتماعات پرشور خیابانی روزها و شب‌های جنگ، در وضعیت پساجنگی، به دغدغه بسیاری از فعالان و ناظران اجتماعی تبدیل شده است. سخن از حفظ بهره‌مندی از «بعثت مردم» برای حل و فصل چالش‌های اداره کشور در روزها و سالهای پیشِ‌رو است.
در این میان، آنچه در وهله اول به چشم می‌آید، شکل‌گیری یک گرایش کم‌وبیش عمومی، نزد تحلیلگران است که با نحوی بیش‌برآوردی از امکانات و ظرفیت‌های این حرکت مردمی، انتظارات بسیار و امیدهای دور و درازی را بر آن حمل می‌کنند و بیم آن می‌رود که با همین گرایش، آنچه حاصل شده، از کف برود.
باید توجه داشت که پدیده های اجتماعی اگر بنا باشد پایداری داشته باشند، این اتفاق ضرورتا از ناحیه‌ی «هسته‌های اولیه» و «طبیعی» آنها رخ خواهد داد و اتفاقا هرچه تلاش شود که پدیده را از هسته‌ی اولیه‌اش دور و اصطلاحاً «مهندسی‌» کنیم، استمرار آن به خطر خواهد افتاد‌.

اتفاقی که در جنگ اخیر از حیث حضور مردمی در روزهای نخست آن رخ داد، «قیام محله‌ها» بود. در غیاب و محدودیت ظرفیت‌های بزرگ ملی در روزهای اول، آنچه به میدان آمد، «ظرفیت‌های کوچک» بود که به میانجی یک «احساس نیاز واقعی» ناشی از ترس و اضطراب طبیعی روزهای اول و ضرورت کنار هم قرار گرفتن و دلگرمی دادن هسته‌های انقلابی محلات(هیأت‌ها و مساجد) حاصل شد. در ادامه و با عبور کشور از «بحران بی‌ثباتی» در روزهای میانی جنگ، روند حرکت‌های محلی، تحت‌الشعاع ضرورت ارائه‌ی «تصویر ثبات و اقتدار» در قاب‌های بزرگ رسانه‌ای قرار گرفت و این امر، به حاشیه‌ای شدن محلات و شکل‌گیری نقاط متمرکز «اجتماعات بزرگ ملی» در شهرها انجامید.

به رغم این تحول شکلی که چه‌ بسا ناشی از اقتضائات میدانی و عملی رخ داد، آنچه می‌توان در مقام استمرار و تثبیت این «قیام مردمی» انتظار داشت، بازگشت به همان «هسته اولیه» و مراقبت از آن در برابر هرگونه سودای بار کردنِ چیزی «کلان» به این ظرفیت است. تا اینگونه نشود که با سودای «کلان‌نگری» برای به دست آوردنِ این ظرفیت، از دست برود.

کارهای بزرگی می‌توان با این «ظرفیت کوچک» کرد. جمهوری اسلامی چیز‌ی را دوباره به دست آورده، که در سالهای اخیر، تقریباً از دست داده بود: امکان گسترش در سطح محله‌ها. این امکان را دیگر به راحتی نباید از دست داد. هویت های کوچک محلی که با تجمیع هیات‌های کوچک، حسینیه‌ها و مساجد محلی، حاصل شده، باید در همه مناسبت‌های ملی آینده، در همان بافت کوچک خودش فعال بماند. شاید بازسازماندهی مساجد از این ناحیه، اقدام مفیدی باشد و شاید هم اتفاقا «هیأت» و «موکب» باید فرم طبیعی این ظرفیت، باشد. هرچه هست، این «پلتفرم محلی» باید محلی بماند و محلی عمل کند. و در ادامه، اتفاقا باید با عبور از خصلت «خیابانی» و «کارناوالی»، متمرکز بر «خانه‌ها» شود و با نگرش و گرایش «حل مسأله»‌های کوچک مردم محله، از تداوم «زندگی روزمره» در همان محله‌ها محافظت کند.

شاید تقدیر این است که جمهوری اسلامی، آن بخشی از جمعیت خود را که معمولا در آمارهای متمرکز و تجمیعی (دهک، صدک و…) اصلا به چشم نمی‌آیند و پایش نمی‌شوند، و مسائلشان یا گم می‌شود، و یا «انتزاع می‌شود» را دوباره پیدا کند. شاید «بعثت مردم» معنایش همین احیای «جمهوری محلات» باشد‌. البته این هویت اجتماعی-محلی ممکن است در ادامه بتواند مبنای برخی اصلاحات کلان ملی، خصوصاً در زمینه‌ی «نظام نمایندگی سیاسی» نیز قرار بگیرد‌. در سالهای اخیر، بسیاری از ناظران سیاسی از ضرورت بهبود نظام نمایندگی سیاسی در ایران در جهت تقویت جنبه‌های اجتماعی الگوی نمایندگی و کاسته‌شدن از بارِ سیاسی آن سخن گفته‌اند. این ضرورت خصوصا در انتخابات‌هایی نظیر شوراهای شهر و مجلس شورای اسلامی (در حوزه‌های جمعیتی بزرگ) وجود دارد و فعال‌سازی و تقویت عاملیت «پلتفرم‌های محلی» می‌تواند با ایجاد یک «مجرای پایین به بالا» در انتقال مسائل کوچک محلی به کوریدورهای تصمیم‌گیری کلان‌تر و ملی، در آینده، به مبنای برای بهبود نظام نمایندگی سیاسی و ارتقای قابلیت‌های دولت در ایران تبدیل شود‌.