تأملی در نسبت خیابان و بعثت مردم در جنگ رمضان

🖋 سیدرضا شهرستانی

از پس شهادت رهبر عزیزتر از جان مردم ایران و جنگ تحمیلی سوم، هیچ پدیده‌ای یکتاتر و ممتازتر از حضور مردم در خیابان‌ها و میادین شهر نبود. حضوری که درظاهر با هدف بیمه کردن کشور از شورش خائنان داخلی شکل گرفت اما به یک سنت قدرتمند در تبدیل سوگ به حماسه و بیدار نگه‌داشتن روح جمعی انتقام و دفاع بدل شد. اکنون پس از ۴۰ روز ازین بعثت مقدس ایرانی، فرصتی است تا با جمع‌بندی تجربیات و گفتگوهای شکل گرفته حول چگونگی حفظ و گسترش و کیفیت بخشی تجمعات نکاتی را بیان کنم. باتوجه به ذات این جنگ تحمیلی که جنگی کاملا شهری است و خط مقدم آن به‌جای خرمشهر و سوسنگرد و مهران، تهران و کرج و اصفهان است دو نکته درباره شهر و جنگ تحمیلی بیان شده و سپس موضوع اصلی:

۱- مهمترین سند چرایی حضور مردم در میدان و چرایی شعارهای ما و مبارزه ما در سطح شهرهای اصلی کشور درحال تخریب و پاکسازی است: آثار و آوار بناهای آسیب‌دیده از حمله دشمن. همه شاهد بودیم در سال‌های پس از دفاع مقدس اول، تلاش بسیاری برای احیای دوکوهه و طلاییه و فکه و شلمچه شد و اثرش را در حرکت ملی ومبارک راهیان نور دیدیم؛ امروز معادل این مناطق، کلانتری نیلوفر و دانشگاه شریف و شهید بهشتی و خانه‌های موشک خورده است. هرچند تلاش و جهاد نیروهای خدماتی و جهادی برای زدودن آسیب جنگ از چهره شهر ستودنی است اما هوشمندی در برپاداشتن نمونه‌هایی از جنایت خصوصا در اهداف غیرنظامی و در بافت‌های مسکونی، واجب است. هرچه دست نخورده‌تر، روایت جنگ از دل این سازها بهتر ساخته خواهد شد و غفلت‌ها در ازبین بردن این آثار قابل جبران نیست. متأسفانه در رخداد استثنایی و مهم اصفهان تمام آثار طبس۲ بار وانت ضایعاتی شد و برای همیشه ازبین رفت!

برای این مهم پویشی متشکل از دانشگاهیان حوزه معماری و شهرسازی و مرمت پای کارند تا با دانش بومی به ساخت یک روایت جهانی بپردازند. (شهریاران؛ پویش حفاظت از منظر فرهنگی مقاومت ایران: @Shahryaran_Iran)
ازبین رفتن این سندها همان کاری را می کند که اینترنشنال و خائنان به وطن می‌خواهند: عادی سازی و ترس‌زدایی از حمله دشمن و در درازمدت انکار آن!

۲- شهدای این جنگ خصوصا آن‌ها که در سطح شهر و محلات شهید شدند نیز نیازمند یک یادمان‌سازی و پاسداشت شهری هستند. برای این مهم هم پیشنهادهایی وجود دارد که ساده‌ترینش برپایی یک فضای مستقل و دائمی در کنار نقاط عطف محلات، اطراف مساجد یا در نقاط تجمع برای روشن کردن شمع یا بستن دخیل و نذری دادن و… است.

۳- همانگونه که بیان شد تجمعات منحصربه‌فردترین رخداد این جنگ است. بدون هرگونه بزرگنمایی این تجمعات برکات بسیاری دارد. از منظر شهری با اینکه انقلاب اسلامی یک رستاخیز شهری بود و با تصاحب خیابان و میدان توسط فردفرد مردم به ثمر رسید، پس از انقلاب جز در دو سه روز معین، مردم را هرچه بیشتر از عرصه خیابان و میدان بیرون راندیم. مدیران شهری و طراحان شهری در یک اتحاد نامبارک سال‌ها شهرهای ایران را با سراب زدودن ترافیک و باز کردن راه ماشین، مردم‌زدایی کردند. این تجمعات یک «نه» بزرگ به سیاستی است که مردم را برای چند روز در قاب خیابان به رسمیت می‌شناسد و صبح فردایش باید مردم از زیرگذر و پل استفاده کنند تا مزاحم نظم ماشینی شهر نباشند. این پس گرفتن خیابان و میدان، تبعات و برکاتی در همه عرصه‌ها دارد؛ مثال آشکارش توجه رهبر انقلاب به اثر این تجمعات در نتیجه مذاکرات کنونی بود.

تبدیل این حضور جمعی غیرمتمرکز، مردمی و با مقیاس محله‌ای به یک سبک‌زندگی، در میان‌مدت و بلندمدت می‌تواند اثرات مسموم شهرسازی هویت‌زدا و مصرفی کنونی را بکاهد. (برای مثال یکی از مدیران برق گفتند این تجمعات روزانه ۵۰۰۰ مگاوات صرفه جویی درپی داشته است. زیرا در ساعت اوج مصرف مردم از خانه‌ها بیرونند. این سطحی‌ترین تبعات تغییر سبک‌زندگی است.)

اکنون زمان انداختن ردی ازین رخداد بر چهره شهر و انتظام دوباره شهر حول حضور مردم است. اگر این تجمعات نتواند بازتابی در ساختار شهر جز با سازه‌های موقت و پلاکارد و بنر بیابد، مانند بسیاری از رخدادهای فرهنگی اجتماعی تاریخ با گذشت زمان به فراموشی سپرده خواهد شد و این فرصت استثنایی برای بازتولید معنای شهر ایرانی اسلامی، ازبین خواهد رفت. (البته واضح است که بنا نیست شهر با همه بحران‌های شهرسازی و معماری یک‌شبه متحول شود بلکه این تجمعات نوید تغییری در سبک‌زندگی است. کماکان وظیفه مهم اصلاح شهرسازی بی‌قاعده و غیرایرانی برعهده مدیران و متخصصان سنگینی می‌کند.)

مراحل دستیابی به این هدف عبارت است از:

اول: مستندسازی مکان‌های تجمع منطبق بر نقشه شهرها و سپس ثبت دائمی آنها در لایه اطلاعات مکانی

دوم: آسیب‌شناسی اولیه و شمردن توفیقات و شکست‌های سازماندهی تجمعات در مناطق و محلات مختلف. (دراینجا فهرستی از ارزش‌های پایدار نیاز است. مانند میزان مردمی بودن و کیفیت جذب مخاطب، ایمنی و امنیت حضور، ارتباط با بافت منطقه و نقاط عطف محله مانند مسجد و میادین و بوستان‌ها و…، دسترسی پیاده و سواره برای اقشار و سنین مختلف، کیفیت منظر و تأثیرگذاری بر محیط، رابطه با ترافیک و کنترل آن، دسترسی به زیرساخت‌های لازم و…)

سوم: ایده‌پردازی برای برپایی دائمی این فضاها: دراینجا بهترین الگوی تاریخی ما تکیه است. فضایی شهری که پاسخگوی زندگی در همه ساعات و ساحات است و امکان تجمع با محوریت مناسک دینی، دسته‌های عزاداری و تعزیه را فراهم می‌کرده. اکنون نیز برپایی ساختارها و سازه‌های دائمی و ماندگار چند عملکردی عمومی جهت کاربری‌های متناسب انقلابی و مذهبی نه صرفا براساس کالبد تکیه که با ایده تکیه راهگشاست.
با این ایده بسیاری از میادین و گذرهای شهر قابلیت بازطراحی دارند. مثلا مرکزیت بسیاری میادین به‌جای آبنما یا فضای سبز غیرکاربردی به عرصه حضور مردم تبدیل شود یا جداره‌ها و کنارگذرهای خیابان‌ها با سازه‌های دائمی قاب گرفته شود تا در ساعاتی پاسخگوی حضور مردم باشند. (رفته‌رفته تداخل حضور مردم و عبور خودرو موجب ناراضایتی خواهد شد و به‌فوریت برای عبور خودرو درعین اولویت حضورمردم باید طراحی کرد.) هم‌چنین فضاهایی برای تجلیل و یاد شهدا، احترام به پرچم و تکریم کودکان و سالخوردگان می‌تواند در نقاط تجمع جایابی و طراحی و به سنتی شهری بدل شود.

چهارم: به رسمیت شناختن مردم و باز گذاشتن دست اهالی مساجد و هیآت و محلات در این فرایند که مجدد با پروژه‌های از بالا به پایین با پیمانکاران سابق ولی به‌نام مردمی کردن شهر مواجه نشویم. این تغییر باید درون زا و با جزئیات اجرایی و مصالحی رخ بدهد که حتی‌المقدور نیازمند به پیمانکاران غیرمحلی نباشد. مثال‌های اجرایی ازین نوع بارگذاری‌ها در ایران و جهان موجود است.

برمبنای آنچه بیان شد در کوتاه‌مدت می‌توان تعدادی از نقاط را به‌صورت پایلوت با کمترین تغییرات سامان داد. تداوم این حرکت برکات فراوانی دارد که اولینش کیفیت‌بخشی و استمرار نسلی تجمعات و بروزات انقلابی است. اما برکات بزرگتری چون نیل به شهرسازی ایرانی خواهد داشت. (یکی از غفلت‌ها و اشتباهات شهرسازی ما پس از انقلاب عدم ساخت محلات و مناطق شهری برمبنای لوازم حضور زنان در خیابان است. همانگونه که دراین روزها مشاهده شد، رکن پاسداشت انقلاب و مقامت ملی ما زنان هستند که با کنش به‌موقع و فداکارانه، علاوه‌بر نقش‌آفرینی فردی، زمینه حضور حداکثری خانواده را نیز فراهم می‌کنند. شهر ماشینی و موتوریزه اولین عامل حذف زنان و خانواده از خیابان و محله است.) امیدواریم این حرکت شهر را از آرام آرام از تسخیر ماشین درآورد و دعوتی باشد به حضور فعالانه انسان ایرانی در صحنه عظیم نصرت دین خدا و وطن.