نرم‌افزار «طبیبانه» و «مسئله‌محور» برای حکمرانی فکری در عصر جدید

🖋محمدچکشیان

_ رویکرد طبیبانه
استاد شهید مطهری را نباید صرفاً در قامت یک فیلسوف، عالم دینی یا متفکر نگریست؛ او معمار نوعی «نرم‌افزار فکری» است که برای حل مسائل جامعه و حکمرانی دینی طراحی شده است. ویژگی منحصربه‌فرد ایشان، نه فقط دانایی، بلکه «حضور در میدانِ نیاز» و ایفای نقش به عنوان یک «طبیب راهبردی» است که با شناسایی دقیق کانون‌های بحران، نسخه شفابخشِ اندیشه را پیش از گسترشِ بیماری ارائه می‌دهد (طبیبٌ دَوّارٌ بطبّه).

سیره فکری مطهری بر پایه الگوی «طبیبِ سیار» استوار بود. او منتظر نمی‌ماند تا شبهات به سراغ او بیایند، بلکه با دیده‌بانی هوشمندانه، خود به سراغ مسائل فکری و فرهنگی عصر خویش می‌رفت. نمونه‌هایی از این شناسایی میدانی و مواجهه فعال به شرح زیر است.

۱.بازتعریف هویت ملی و تمدنی (نفی دوقطبی‌سازی):
در دورانی که جریان‌های فکری به دنبال ایجاد دوقطبی کاذب میان «ایرانیت» و «اسلامیت» بودند، ایشان با نگاهی راهبردی، اثر ماندگار «خدمات متقابل اسلام و ایران» را تدوین کرد. این کتاب با تحلیل تاریخی دقیق، هویت ملی را در امتداد هویت دینی تعریف کرد؛ خدماتی را که اسلام به ایران هدیه داد و نقشی را که ایرانیان در شکوفایی تمدن اسلامی داشتند تبیین نمود و بدین ترتیب، مسیر نفوذ ناسیونالیسمِ سکولار را مسدود کرد.

۲.مدیریت تعارض‌های بنیادین و پویایی در حکمرانی:
شهید مطهری با درک عمیق از شبهه «ایستایی دین»، راهبرد تبیین عقلانی را برگزید. ایشان در کتاب «اسلام و مقتضیات زمان»، ظرفیت‌های فقه و اندیشه اسلامی را برای انطباق با تحولات عصر جدید بازخوانی کرد تا ثابت کند دین نه‌تنها مانع پیشرفت نیست، بلکه نرم‌افزاری نیرومند برای جهت‌دهی صحیح به پدیده‌های نوظهور است.

۳.دغدغه سبک زندگی و صیانت از خانواده:
در دوران تجددگرایی افراطی، دغدغه حفظ نظام خانواده، او را به پاسخگویی به مقالات مجله «زن روز» در همان مجله واداشت که بعدها در قالب کتاب «نظام حقوق زن در اسلام» منتشر شد. همچنین برای تبیین مسئله حجاب در برابر برنامه‌های دین‌زدایی عصر پهلوی و مقابله با نگاه‌های افراطی و تفریطی، با نگارش کتاب «مسئله حجاب» به تبیین دلایل عقلی، دینی و هویتی پوشش پرداخت.

۴.پاسخگویی به چالش‌های کلامی نوپدید:
در مواجهه با پرسش‌های فلسفی نسل جوان درباره عدالت و بلایای طبیعی، با کتاب «عدل الهی»، نظام حکیمانه جهان را تبیین کرد. ایشان در همین اثر، حتی به موضوعات بسیار جدیدی همچون «تکثرگرایی دینی» (پلورالیسم)، سال‌ها پیش از آنکه به مسئله اصلی جامعه تبدیل شود، پاسخی حکیمانه و پیش‌دستانه داد.

۵.پرورش نسل تمدن‌ساز (از مبانی تا تربیت):
مطهری مصلحی جامع‌نگر بود که هم به ریشه‌ها می‌پرداخت و هم به شاخه‌ها. او در قامت یک آسیب‌شناس اجتماعی، در مقدمه کتاب «انسان و سرنوشت»، ۲۸ علت عقب‌ماندگی مسلمانان را شناسایی و فهم غلط از مفاهیم دینی را نقد کرد. از سوی دیگر، برای بیمه کردن نسل‌های آینده، با تواضعی عالمانه «داستان راستان» را نوشت تا مفاهیمی چون کارو تلاش ،صبر ، توکل و جهاد را در قالب الگوهای عملی برای کودکان و نوجوانان نهادینه کند و بذر آگاهی را در سبک زندگی نسل آتی بکارد.

۶.روشنگری و مبارزه با تحریف (بازخوانی حماسه حسینی):
ایشان با درک این واقعیت که تحریف در شعائر دینی می‌تواند مانع حرکت تمدنی شود، با شجاعتی ستودنی به نقد برداشت‌های سطحی از عاشورا پرداخت. کتاب «حماسه حسینی» تلاشی برای تبدیل «سوگِ منفعل» به «آگاهی حماسه‌ساز» و بازگرداندن کارکرد انقلابی و بیدارگر واقعه کربلا به بدنه جامعه بود.

_نتیجه‌گیری راهبردی
الگوی شهید مطهری، الگوی «حکمرانی بر اندیشه‌ها» از طریق مسئله‌شناسیِ دقیق است. او یک سرمشق عملی برای اساتید و معلمان و مبلغان ایران‌زمین است که ثابت کرد دفاع از دین و ارزش‌ها، نه در حصارهای بسته، بلکه در میانه ی میدان و در مواجهه با واقعیت‌های جامعه، رسانه‌ها و دغدغه‌های روزمره مردم معنا می‌یابد.
امروز برای حل مسائل پیچیده حکمرانی، بیش از هر زمان به آن «نگاه طبیبانه» و «نرم‌افزار فکریِ» مطهری‌گونه نیاز داریم. نگاهی که
.عمیقاً بر مبانی دینی مسلط باشد؛
.دردهای جامعه را بشناسد؛
.زبان گفتگو با نسل جوان را بداند؛
.و جرأتِ جراحیِ باورهای غلط را داشته باشد.