آیا پرچم ایران به یک عنصر هویت اجتماعی تبدیل شده است؟
مروری بر حضور اجتماعی پرچم ایران

یکی از تاثیرات جنگ رمضان برجسته شدن توجه به پرچم و شکل‌گیری آیین‌های علم‌داری پرچم و پرچم‌گردانی در میادین و گذرگاه‌های شهری بود اما هنوز تا تبدیل شدن پرچم به یک عنصر هویت اجتماعی و فرهنگی فاصله زیادی وجود دارد.

از بعد از انقلاب حضور پرچم در فضای شهری اغلب به جشن‌ها و تجمعات و راهپیمایی‌های سیاسی و انقلابی بخصوص در ۲۲ بهمن محدود می‌شد و حتی در جشن‌های مذهبی چون نیمه شعبان در دهه ۶۰ و ۷۰ نشانی از پرچم ایران دیده نمی‌شود. از میانه دهه هشتاد پرچم ایران جای پارچه قرمز را در تزیین تابوت پیکر شهدا گرفت و در همان دهه با همت شهرداری تهران پرچم‌های بزرگی از ایران در برخی از نقاط شهر تهران به اهتزاز درآمد. در انتهای این دهه به واسطه تقارن جشن‌های مذهبی با جشن‌های ۲۲بهمن پرچم ایران تا حدی به محافل جشن و سرور مذهبی نیز راه یافت.

شاید اولین زمینه توسعه حضور اجتماعی پرچم ایران به جشن‌ خیابانی شکست تیم استرالیا و ورود باورنکردنی تیم ملی فوتبال ایران به جام جهانی ۱۹۹۸ فرانسه بود و در پیروزی‌های بعدی فوتبالی نیز تکرار می‌شد. همچنین یکی از نقاط عطف حضور پرچم ایران در فضای شهری به مبارزات انتخاباتی سال۱۳۸۸ بر می‌گردد. زمانی که جنبش سبز با الگو برداری از انقلاب‌های رنگی در شرق اروپا و آسیای میانه رنگ سبز را به نماد انتخاباتی خود انتخاب کرد، ستاد رقیب در پاتکی هوشمندانه پرچم ایران را به نماد انتخاباتی‌تبدیل کرد و پرچم گردانی در کارناوال‌ها و تجمعات انتخاباتی پر رنگ‌تر شد.
پیروزی‌های پرشمار ورزشی ایران در آسیا و جهان در دهه ۸۰ و ۹۰ و برافراشته‌شدن پرچم ایران در میادین ورزشی بیش از پیش پرچم ایران را به یک نماد اجتماعی و هویتی تبدیل کرد. یکی از تصاویر به یاد ماندنی از اهتزاز پرچم ایران به بهار ۱۳۹۸ و تلاش امدادگران برای استوار کردن یک پایه پرچم آسیب دیده در اثر سیل در شهر پلدختر لرستان بر می‌گردد.

در ماجراهای سال ۱۴۰۲ و فشار اپوزسیون بر تیم‌های ورزشی مساله خواندن سرود ملی و اهتزاز پرچم ایران در میادین ورزشی به یک چالش تبدیل شد. به دست گرفتن پرچم تیم‌های رقیب ایران در جام جهانی توسط برخی از براندازان داخلی و خارجی و بی احترامی به سرود ملی و پرچم ایران توجه حامیان نظام به پرچم ایران را بیشتر کرد. بخصوص در سالهای اخیر با پر رنگ‌تر شدن رسانه‌ای جریانات نوپهلویسم و پرچم شیر و خورشید، تاکید و توجه بر پرچم ایران با نقش الله در فضاهای مختلف سیاسی و اجتماعی و مذهبی نیز افزایش یافت.

نقطه عطف این توجه و تاکید به پرچم ایران در سال ۱۴۰۴ رخ داد. در اثنای تهاجم ۱۲ روزه دشمن آمریکایی صهیونیستی و پس از، احترام نظامی به سرود و پرچم ملی ایران، سجده جمعی بر پرچم ایران و دور افتخار با پرچم ایران توسط ورزشکاران زن ایرانی در میادین ورزشی در رسانه‌های دنیا مورد توجه قرار گرفت. در این سال آتش زدن پرچم مزین به نشان الله ایران در جریان آشوب‌های دی‌ماه ۱۴۰۴ در برخی مناطق شهری نیز حساسیت‌ها به مساله پرچم در میان حامیان نظام سیاسی و ایران دوستان را برجسته‌تر کرد. برخی شیطنت‌ها در تبدیل آیکون پرچم جمهوری اسلامی به پرچم پهلوی در برخی از پلتفرم‌ها و نرم افزارها نیز بر این حساسیت افزود.

اما نقطه عطف حضور اجتماعی مساله پرچم به حمله مجدد آمریکایی صهیونیستی در اسفند ۱۴۰۴ و جنگ رمضان بر می‌گردد. تجمعات خیابانی شبانه برای صیانت از شهرها در مقابل آشوب‌ها یا اشغال زمینی احتمالی شهرها باعث شد پرچم ایران به پر تکرار ترین نشانگان این تجمعات تبدیل شود. در این برهه حضور پرچم با نمایش‌ها و آیین‌هایی ترکیب شد. ایجاد دالان پرچم در دوطرف خیابان‌ها، پرچم چرخانی ‌های فردی، جمعی و خانوادگی همراه با زمزمه سرودهای ملی مذهبی، علمداری شبانه روزی پرچم ایران در برخی از میادین مهم شهری (میدان احمدآباد مشهد و چهارراه ولیعصر تهران)‌ از جمله ابتکاراتی بود که در جنگ رمضان شکل گرفت.

با همه جهشی که برای حضور اجتماعی پرچم بواسطه جنگ رمضان رخ داده اما عمده حضور پرچم ایران در فضای شهری جز موارد خاص به تجمعات و حرکت‌های شبانه محدود می‌شود و هنوز کمتر نشانی از پرچم در زندگی روزمره روزانه مردم دیده می‌شود. به عنوان مثال در ایالات متحده پرچم به یکی از عناصر اصلی هویت ملی تبدیل شده است و از کلاس درس تا جشن تولدهای خانگی و حتی چادر بی خانمان‌ها و خیابان‌‌خواب‌ها پرچم آمریکا خودنمایی می‌کند. اما هنوز پرچم ایران به یک المان جدی هویت اجتماعی و فرهنگی در زیست روزمره ایرانیان تبدیل نشده است.

اگرچه در بسیاری از کشورها آیین‌ها و مناسک اهتزاز روزانه پرچم ملی در فضای شهری به یک مناسک شهری و حتی جاذبه گردشگری بین المللی ( مانند میدان تیان‌من پکن و میدان سرخ مسکو) تبدیل شده است اما هنوز پرچم ایران وارد زندگی اجتماعی و روزمره ما نشده و صرفا به زمان‌ها و مکان‌های خاص محدود می‌شود. هنوز در روزهای عادی سال سر در هیچ منزلی پرچم ایران نصب نمی‌شود، هنوز پرچم ایران به عنصر تزیینی اصلی خودرو یا منزل مسکونی، محافل فرهنگی و اجتماعی رسمی و غیر رسمی یا فضای اداری و اقتصادی مستغلات اداری و اقتصادی غیر رسمی و حتی بسیاری از فضاهای رسمی تبدیل نشده است. هنوز به دست گرفتن روزمره پرچم ایران در فضاهای عمومی عادی سازی نشده است.

از این رو و با توجه به فضای مثبت ایجاد شده در جریان جنگ رمضان، تولید آیین‌ها و مناسک‌های مرتبط با پرچم می‌تواند در تثبیت اجتماعی پرچم ایران نقش اساسی ایفا کند. پویش نصب پرچم در منزل، مسجد و مدرسه، برگزاری اجتماعی مراسم اهتزاز روزانه پرچم در فضاهای آموزشی ( مدارس و دانشگاه‌ها) و اداری و شهری، تولید المان‌های شهری و محصولات تزیینی و مصرفی فرهنگی و اجتماعی با عناصر پرچم، نصب پرچم در فضاهای آموزشی، فرهنگی و اجتماعی، طراحی نشان‌ها و تندیس‌های مختلف با عناصر پرچم ایران و راه اندازی جایزه سالانه پرچم به زیباترین پرچم گردانی و.. از جمله پیشنهاداتی است که می‌تواند به توسعه و تثبیت اجتماعی پرچم ایران بیفزاید.